Được tổ chức vào mỗi tháng Bảy trên sân khấu biểu tượng To’atā ngay trung tâm Papeete, Heiva i Tahiti là một trong những lễ hội văn hóa lâu đời nhất trên thế giới. Lần đầu tiên được tổ chức vào năm 1881 với tên gọi Tiurai, ngày nay sự kiện này đã trở thành lễ hội trọng điểm tôn vinh di sản của người Mā’ohi. Trong gần ba tuần (kỳ tổ chức tiếp theo: từ ngày 3 đến 19 tháng 7 năm 2025), lễ hội quy tụ các nghệ sĩ, vận động viên, nghệ nhân và hàng chục nghìn khán giả trong một hành trình đắm chìm sâu sắc vào văn hóa truyền thống.
Vũ điệu, Âm nhạc và Đỉnh cao Nghệ thuật
Heiva bao gồm các cuộc thi múa truyền thống Polynesia, từ cấp độ không chuyên (hura ava tau) đến các đoàn múa chuyên nghiệp (hura tau), cùng với các phần trình diễn thanh nhạc như tārava, hīmene, ‘ute và rū’au. Mỗi đoàn có từ 80 đến 200 nghệ sĩ biểu diễn, với trang phục cầu kỳ, nhạc cụ gõ trực tiếp và nghệ thuật kể chuyện thông qua chuyển động. Ban giám khảo gồm các chuyên gia văn hóa đánh giá dựa trên trình độ kỹ thuật, biên đạo, việc sử dụng ngôn ngữ và chiều sâu biểu tượng.
Thể thao Truyền thống và Làng Văn hóa
Heiva cũng tôn vinh Tu’aro Mā’ohi – các môn thể thao truyền thống Polynesia như đua thuyền độc mộc (va’a), nâng đá, gánh trái cây, ném lao và leo cây dừa. Song song đó, Làng Heiva là nơi quy tụ các nghệ nhân địa phương thợ điêu khắc, thợ đan, nghệ nhân làm vải tapa và thợ kim hoàn trong một khu chợ mở với các buổi biểu diễn và hội thảo miễn phí, phản ánh những kỹ năng tổ tiên vẫn đang được gìn giữ và thực hành.
Một Hành trình Nhân văn và Cảm xúc
Đối với ban tổ chức và người tham gia, Heiva không chỉ là một cuộc thi mà còn là “cuộc hội ngộ với chính mình”, một sự trở về tập thể với ký ức văn hóa cổ xưa, tràn đầy vẻ đẹp, niềm vui và tinh thần đoàn kết. Mỗi năm, hơn 1.000 nghệ sĩ biểu diễn trước khoảng 30.000 khán giả, với sự đưa tin toàn diện của kênh truyền hình địa phương TNTV, bao gồm các bản tin hàng ngày, phỏng vấn nghệ sĩ và giải thưởng danh giá Madeleine Moua, được đặt theo tên của biểu tượng mẫu mực của múa Tahiti.
Một Lễ hội với Vai trò Đại sứ Văn hóa
Không chỉ dừng lại ở sân khấu, Heiva còn là nơi thể hiện bản sắc Mā’ohi. Lễ hội hỗ trợ và tôn vinh các biên đạo múa, nghệ sĩ xướng ca, nhạc công và thợ làm trang phục những người gìn giữ di sản văn hóa đích thực. Với sự đồng hành của Tahiti Tourisme, Heiva đóng vai trò quan trọng trong việc quảng bá văn hóa ra quốc tế và tăng cường sự gắn kết giữa các đảo Polynesia.
Nghệ thuật Trang phục: Nơi Truyền thống, Sáng tạo và Thiên nhiên Gặp gỡ
Thời trang Thực vật Polynesia
Trang phục tại Heiva là những tác phẩm nghệ thuật ngắn ngủi được làm từ vật liệu tự nhiên: lá auti, sợi more (dâm bụt), lá dừa (niau), hạt, vỏ sò và vải tapa. Mỗi chi tiết đều được đan, nhuộm hoặc thắt nút bằng các kỹ thuật cổ xưa. Thiết kế phản ánh mối liên kết thiêng liêng giữa người biểu diễn, đất đai và câu chuyện được kể trên sân khấu.
Những Nhà Thiết kế Tôn vinh Di sản
Trong số các nghệ sĩ nổi bật có Nelson Labbey (còn gọi là Nel’s), nhà thiết kế cho đoàn Hitireva dưới sự dẫn dắt của Kehaulani Chanquy, nổi tiếng với các sáng tạo từ tapa và dây thừng. Freddy “Rounui” Fagu, phụ trách trang phục cho Hei Tahiti (do Tiare Trompette lãnh đạo), đã giành nhiều giải thưởng nhờ tay nghề tỉ mỉ. Agathe Legayic, nhà thiết kế cho Toakura, đã tạo ra bộ trang phục lấy cảm hứng từ chu kỳ mặt trăng, hoàn toàn làm từ các vật liệu tươi và có hương thơm tự nhiên.
Một Nỗ lực Tập thể và Chính xác
Việc tạo ra trang phục Heiva là công việc quy mô lớn, đòi hỏi sự tham gia của cả một tập thể. Tại Tamarii Mataiea, hơn 50 tình nguyện viên thợ may, người thu hoạch nguyên liệu, thợ đan làm việc trong nhiều tháng dưới sự điều phối của Isabelle Drollet để hoàn thiện từng bộ trang phục độc đáo. Ở các đoàn như Manahau, vũ công còn trực tiếp tham gia làm trang phục của chính mình, góp phần truyền dạy kỹ năng và giá trị văn hóa giữa các thế hệ.
Sáng tạo trong Khuôn khổ Văn hóa Nghiêm ngặt
Trang phục Heiva phải tuân theo các quy định chặt chẽ: chỉ được sử dụng vật liệu tự nhiên, tuyệt đối không dùng nhựa. Thiết kế phải phù hợp với chủ đề và câu chuyện của vũ đạo. Tiêu chí chấm điểm bao gồm sự hài hòa thị giác, độ phức tạp trong chế tác và ý nghĩa biểu tượng văn hóa, biến mỗi bộ trang phục thành một công cụ kể chuyện tinh vi.
Nghệ thuật Sinh ra để Tan biến
Sau nhiều tháng sáng tạo, những kiệt tác thực vật này chỉ được trình diễn trong vài phút ngắn ngủi. Tính chất phù du ấy mang lại giá trị cảm xúc và biểu tượng sâu sắc. Chúng không được tạo ra để tồn tại lâu dài, mà để để lại dấu ấn trong ký ức tập thể – như một sự tri ân đối với đất đai, lịch sử và tinh thần của người Polynesia.
Những Giai thoại Heiva: Hậu trường của một Biểu tượng Văn hóa
Đằng sau ánh đèn sân khấu rực rỡ và những cuộc tranh tài khốc liệt, Heiva còn chất chứa vô vàn câu chuyện đời thực – xúc động, truyền cảm hứng và rất đỗi con người. Dưới đây là năm khoảnh khắc hậu trường tiêu biểu thể hiện tinh thần của lễ hội.
Học Reo Tahiti… ngay trên sân khấu
Trong kỳ Heiva 2024, các vũ công trẻ của đoàn ‘O Tahiti E được yêu cầu tập luyện hoàn toàn bằng Reo Tahiti (tiếng Tahiti), không có bản dịch. Với nhiều người, đây là lần đầu họ tiếp xúc với ngôn ngữ tổ tiên. Chỉ sau vài tuần, họ đã bắt đầu hiểu và nói được tiếng mẹ đẻ của cội nguồn mình. Theo Le Monde, Heiva đã trở thành một công cụ mạnh mẽ trong việc phục hồi ngôn ngữ.
Lời Tri ân Vào Phút Chót năm 2018
Đoàn Fare Ihi no Huahine phải đối mặt với mất mát lớn khi biên đạo múa Wilson Mahuta qua đời chỉ vài tháng trước lễ hội. Thay vì bỏ cuộc, các học trò của ông đã viết lại toàn bộ tiết mục, tạo nên một lời tri ân đầy cảm xúc thông qua truyền thuyết Hotu Hiva. Sự kiên cường và tận tâm của họ đã khiến cả khán giả lẫn ban giám khảo xúc động sâu sắc.
Những Cuộc Đối đầu Nghệ thuật và Chính trị
Trong những năm 2000, một cuộc cạnh tranh gay gắt diễn ra giữa hai huyền thoại múa: Coco Hotahota và Manouche Lehartel. Sự khác biệt trong tầm nhìn nghệ thuật của họ cũng phản ánh các liên minh chính trị đối lập – một bên ủng hộ Oscar Temaru, bên kia ủng hộ Gaston Flosse. Heiva khi đó trở thành một chiến trường mang tính biểu tượng cho sự thể hiện văn hóa và tư tưởng.
Nghi lễ “Chuyển giao Mana” từ Vai’ete
Khi Heiva chuyển địa điểm từ quảng trường Vai’ete sang To’atā vào năm 1998, một thầy thực hành truyền thống đã thực hiện nghi lễ “chuyển giao” mana (năng lượng thiêng) của không gian. Vài tháng sau, hai thành viên ban giám khảo qua đời một cách bất ngờ. Những tin đồn về lời nguyền lan truyền hậu trường, cho thấy niềm tin tâm linh sâu sắc gắn liền với lễ hội.
Lời Chia tay của Sem Manutahi
Năm 2017, nhà diễn xướng huyền thoại Sem Manutahi có màn trình diễn cuối cùng cùng Nuna’a e Hau, tái hiện cơn thịnh nộ của các vị thần và sự vùng dậy của một dân tộc. Phần thể hiện đầy sức mạnh – vừa là tụng ca, vừa là sân khấu, vừa như một lời cầu nguyện – đã được TNTV ghi lại và được nhớ đến như một lời chia tay bậc thầy, trao lại ngọn đuốc cho thế hệ kể chuyện tiếp theo.
Kết luận
Heiva i Tahiti không chỉ là một lễ hội. Đó là một bức tranh sống động kết hợp múa, ngôn ngữ, thủ công, tâm linh và bản sắc. Dù trên sân khấu hay sau hậu trường, Heiva đều bộc lộ linh hồn của một dân tộc gắn bó sâu sắc với đất đai, tổ tiên và với chính nhau.